Karşılaştırmalı hukukta yapay zekâ düzenlemeleri: ortak payda ve ayrışma noktaları

Yapay zekâ destekli ürünlerin yetenekleri ve pazar payı, hem devletlerin hem uluslararası kuruluşların çerçeve düzenleme oluşturma çabasını hızlandırmıştır. Ortaya çıkan tablo tek biçimli değildir. Ancak dağınık görünen bu düzenlemeler karşılaştırmalı olarak incelendiğinde, hem belirgin bir ortak payda hem de tek bir temel ayrışma ekseni görülmektedir.

Ulusal yaklaşımlar

Avrupa Birliği — risk temelli denge politikası

Küresel çapta ilk kapsamlı yasal düzenleme olan AB Yapay Zekâ Tüzüğü (AI Act), 14 Mart 2024 tarihinde Avrupa Parlamentosu tarafından onaylanmış, hükümlerin kademeli olarak yürürlüğe girmesi kararlaştırılmıştır. Düzenleme, yapay zekâ sistemlerini risk düzeylerine göre kabul edilemez, yüksek, orta ve düşük risk kategorilerine ayırmakta ve her kategori için farklı uyum, şeffaflık, hesap verebilirlik ve güvenlik şartları getirmektedir.

Kabul edilemez risk kategorisi AI Act m. 5/1 (a)–(f) bentlerinde düzenlenmiştir; bilinçaltına yönelik manipülatif veya aldatıcı yöntemlerle bireylerin karar verme süreçlerine müdahale eden uygulamalar bu kapsamda yasaklanmıştır. Yüksek risk kategorisinde ise teknik belgelendirme, uygunluk testleri, kontrol listeleri ve CE işaretlemesi gibi uygunluk değerlendirme prosedürleri öne çıkmaktadır.

AI Act yalnız değildir. GDPR veri toplama ve işleme süreçlerinde idari ve teknik zorunlulukları düzenlemekte; 2022’de yürürlüğe giren Dijital Hizmetler Yasası (DSA) ve Dijital Pazarlar Yasası (DMA) çevrimiçi platformlarda faaliyet gösteren sistemler için algoritmik denetim mekanizmaları öngörmektedir. Kurumsal yapı tarafında Avrupa Yapay Zekâ Kurulu uygulamayı koordine etmekte, CEN/CENELEC JTC 21 teknik standartları geliştirmektedir.

AB’nin politikası bir denge politikası olarak nitelendirilebilir: temel hak ve özgürlükleri korurken teknolojik gelişmenin önünü açmak. Ancak tercih, potansiyel risklerin ön planda tutulmasından yanadır.

Türkiye’de kurulu şirketler bakımından kritik nokta şudur: AI Act yalnızca AB üyesi ülkelerde değil, AB pazarına ürün ve hizmet sunan tüm aktörler üzerinde etki doğurmaktadır.

Amerika Birleşik Devletleri — sektörel öz-düzenleme

ABD’nin yaklaşımı AB’den belirgin biçimde ayrışır ve sektör bazlı öz-düzenleme mekanizmalarına dayanır. Temel mantık, her sektörün kendine özgü risk ve avantajlarının bulunması ve genel sınırlayıcı düzenlemelerin gelişmeyi engelleyebileceği düşüncesidir.

Ulusal Yapay Zekâ İnisiyatifi (NAII) 2020’de kurulmuş, Ulusal Yapay Zekâ İnisiyatifi Yasası 1 Ocak 2021’de federal çerçeve yasa olarak yürürlüğe girmiştir. NIST tarafından geliştirilen Yapay Zekâ Risk Yönetim Çerçevesi (AI RMF), düzenleyici yaklaşımın temel bileşenlerinden biridir. Ekim 2023’te yayımlanan 14110 sayılı Başkanlık Kararnamesi (“Güvenli, Emniyetli ve Güvenilir Yapay Zekânın Geliştirilmesi”), güvenlik test protokolleri, bildirim zorunlulukları ve kritik altyapıda kullanım için güvenlik standartları getirmiştir.

Sektörel düzeyde FDA, makine öğrenimi temelli tıbbi yazılımlar için özel bir eylem planı yürütmektedir. Eyalet düzeyinde ise CCPA ve CPRA, tüketicilere algoritmik sistemler hakkında bilgilendirme yapılmasını, otomatik karar verme sistemlerine karşı çıkma hakkını (opt-out) ve profilleme temelli uygulamalara ilişkin haklar tanımaktadır.

Bu modelin olumlu yanı sektörel ve bölgesel ihtiyaçlara uygun düzenleme imkânı; olumsuz yanı ulusal düzeyde bütünlüğün sağlanamamasıdır.

Çin — merkeziyetçi ve ulusal güvenlik odaklı

Çin’in temel politika belgesi 2017 tarihli Yeni Nesil Yapay Zekâ Geliştirme Planı (AIDP)‘dır. Ana hedef, 2030 yılına kadar yapay zekâ alanında küresel liderliktir.

2019 tarihli Yeni Nesil Yapay Zekâ Yönetişim İlkeleri, insan merkezli, kontrol edilebilir, şeffaf, sorumlu, etik ve sürdürülebilir geliştirme için sekiz temel ilke belirlemiştir. 2022’de yürürlüğe giren Algoritmik Öneri Hizmetleri için Yönetim Düzenlemeleri özellikle çevrimiçi platformlarda algoritma denetimini hedeflemektedir. 2023 tarihli Yapay Zekâ Modelleri için Güvenlik Değerlendirme Düzenlemeleri ise büyük ölçekli hizmet sunumundan önce belirlenen güvenlik aşamalarından geçme zorunluluğu getirmiştir.

Tablo nettir: küresel liderlik hedefi ile devletin denetim mekanizmaları bir arada yürütülmektedir.

Japonya — inovasyon ve uluslararası uyum

Yapay Zekâ ile İlgili Teknolojilerin Araştırma, Geliştirme ve Kullanımının Desteklenmesine Dair Kanun 28 Mayıs 2025’te kabul edilmiş, 4 Haziran 2025’ten itibaren kademeli olarak yürürlüğe girmiştir. Kanun bir Yapay Zekâ Strateji Merkezi kurulmasını öngörmektedir.

MIC ve METI uyumlu rehberler yayımlamış; 2025 Mart ayında AI İşletme Rehberi çıkarılmıştır. Japonya Yapay Zekâ Güvenliği Enstitüsü’nün AI Güvenliği Değerlendirme Perspektifi Rehberi sistematik güvenlik değerlendirmesi için kavramsal altyapı sunmaktadır.

Japonya’nın tercihi, yeni bir rejim kurmak yerine mevcut yasal çerçeveleri kullanarak riski yönetmek ve uluslararası uyuma öncelik vermektir.

Güney Kore — on dokuz teklifin birleştirilmesi

26 Aralık 2024’te kabul edilen ve Ocak 2026’da yürürlüğe girecek olan AI Basic Act, on dokuz ayrı yasa teklifini tek düzenlemede birleştirerek ülkenin ilk kapsamlı yapay zekâ mevzuatını oluşturmaktadır. Metin, AB AI Act’teki yüksek risk kategorisine benzer bir yapı içermektedir.

Ulusal AI Etik İlkeleri rehberi “insan merkezcilik”, “toplumsal kamu yararı” ve “teknolojinin uygun kullanımı” değerleri üzerine kuruludur. PIPC’nin Temmuz 2024 tarihli rehberi, yapay zekâ geliştirme amacıyla kamuya açık verilerin işlenmesinde mahremiyetin korunmasını düzenler.

Güney Kore ayrıca NIST AI RMF ile yaptığı çapraz analiz sonuçlarını kamuoyuna sunarak OECD ve ISO/IEC 42001:2022 ile uyumlu bir altyapı kurmayı hedeflemektedir.

Uluslararası kuruluşlar

Birleşmiş Milletler. UNESCO’nun 2021’de 193 üye ülke tarafından kabul edilen Yapay Zekâ Etiği Tavsiyesi, küresel ölçekli bir etik çerçeve sunmaktadır. Belge, sistemlerin test edilmesini sağlayan sandbox’lar ve hesap verebilirliği sağlayan algoritma denetim mekanizmaları gibi teknik araçlar öngörmektedir. OHCHR’nin The Right to Privacy in the Digital Age raporu, sistemlerin insan hakları standartlarına uygun tasarlanmasını ele alır.

OECD. 2019’da kabul edilen Yapay Zekâ İlkeleri beş prensip etrafında yapılandırılmıştır: kapsayıcı büyüme ve sürdürülebilir kalkınma; insan merkezli değerler ve adalet; şeffaflık ve açıklanabilirlik; sağlamlık, güvenlik ve emniyet; hesap verebilirlik. İlkeler yasal bağlayıcılıktan yoksundur ancak küresel düzeyde rehberlik etmektedir. OECD risk düzeyini dört kriterle değerlendirir: kullanım alanının kritiklik düzeyi, teknolojik olgunluk, otomasyon düzeyi (insan gözetiminin derecesi) ve etki kapsamı.

WEF. Kamu–özel sektör iş birlikleri yoluyla sektörel bazda değişen ihtiyaçlara çözüm üreten bir yaklaşım benimser.

GPAI. 15 Haziran 2020’de Kanada ve Fransa öncülüğünde kurulan çok paydaşlı girişim, OECD ilkeleriyle uyumlu çalışmakta ve algoritmik hesap verebilirliği önceliklendirmektedir.

Ortak payda

Farklı düzenleyici yaklaşımlar arasında yedi ortak nokta tespit edilebilir:

1. Risk temelli sınıflandırma yaklaşımının benimsenmesi
2. Yapay zekâ destekli ürünlerin hukuki süje olarak kabul edilmemesi
3. İnsan merkezli politikalar
4. Yüksek riskli ürünler için denetim mekanizması gereksinimi
5. Algoritmik şeffaflık
6. Algoritmik önyargı ile mücadele
7. Kabul edilemez risk kategorisi için yasaklamalar

Bu yedi nokta, yapay zekâ ekosisteminin temel bileşenleri olarak değerlendirilebilir.

Ayrışma: kontrol mü, gelişim mi?

Ayrışmanın tek bir ekseni vardır: kontrolcü politika ile gelişim odaklı rekabetçi politika arasındaki tercih.

Bir uçta, sıkı yasal düzenlemelerle potansiyel risklerin öngörülerek kontrol altına alınması; diğer uçta, sektörel bazda tavsiye niteliğindeki düzenlemelerle müdahalenin en aza indirgenmesi yer almaktadır. AB birinci, ABD ikinci yaklaşımın tipik örnekleridir; Çin ise kontrolü ulusal güvenlik ekseninde kurgulayan üçüncü bir modeldir.

Yapay zekâ ekosisteminin doğası gereği barındırdığı riskler nedeniyle ortaya çıkan bu ayrışma, küresel ölçekte uyum politikasının hayata geçirilmesini güçleştirmektedir.

Beklenen eğilimler

Düzenlemeler analiz edildiğinde gelecek metinlere şekil vermesi beklenen eğilimler şunlardır: uyumlaştırılmış uluslararası teknik standartların geliştirilmesi, sertifikasyon için ortak metodolojilerin oluşturulması ve performans göstergeleriyle güvenlik özelliklerini değerlendiren teknik denetim araçlarının yaygınlaşması.

Genel çıkarım şudur: aktörler, yapay zekâ destekli ürünler için faydayı en yüksek, riski en düşük düzeye taşıyan stratejiler geliştirmeye çalışmaktadır. Baskın eğilim, risk temelli yaklaşım ve insan merkezli politikalardır. Ulusal ve sektörel perspektif farklılıkları nedeniyle küresel ölçekte tam uyum zor görünmekle birlikte, ortak paydanın genişliği bu uyumun imkânsız olmadığını göstermektedir.

---

Bu yazı, Av. Nur Gülmez’in Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde tamamladığı “Algoritmik İrade Kapasitesi Bağlamında Yapay Zekâ Destekli Ürünlerin Kullanımından Doğan Sorumluluk” başlıklı yüksek lisans tezinin ikinci bölümünden uyarlanmıştır.