E-kişilik ve e-tescil: şirketler hukukundan esinlenen bir de lege ferenda model

Hukuk düzeninde yalnızca haklara ve borçlara ehil olan varlıklar işlem yapabilir. Bu nedenle “kişi” kavramının tanımlanması zorunludur. Kişilik, hukuk düzeninin öznesi olmayı ifade eder; hukuki ilişkilerin kurulabilmesi bu özneye bağlıdır.

Türk hukukunda iki tür kişi tanınır. Gerçek kişi, doğumla kişilik kazanan ve ölümle sona eren, insan türünden her bireydir. Tüzel kişi ise hukuk düzenince kişilik tanınan insan toplulukları veya mal topluluklarıdır.

Bu ikinci kategori, tartışmanın çıkış noktasıdır: tüzel kişiliğin hukuk düzenimizde kabul edilmiş olması, kurgusal bir hukuki kişiliğin mümkün olduğunu göstermektedir.

Mevcut durum: kişilik tanınmıyor

Yapay zekâ destekli ürünlerin hukuki süje olarak analizi, mevcut düzenlemeler bakımından net bir tabloya işaret etmektedir.

AB Yapay Zekâ Yasası kapsamlı ilk yasal çerçeve olarak öne çıkmaktadır. Yapay zekâ destekli ürünlerin çıkarım yapma kapasitesi, öğrenmeyi, muhakemeyi ve modellemeyi mümkün kılarak temel veri işlemenin ötesine geçmesine rağmen, düzenlemenin benimsediği yaklaşım ürüne doğrudan hukuki kişilik tanımamaktır. Bunun yerine risk bazlı bir sınıflandırma yapılmış; sistemler kabul edilemez risk, yüksek risk, sınırlı risk ve minimal risk şeklinde dört kategoriye ayrılmıştır.

AI Act, hukuki süje statüsü yerine insan merkezli dolaylı bir sorumluluk zinciri kurmuştur. Bu zincirde sağlayıcılar, kullanıcılar, ithalatçılar ve dağıtıcılar gibi gerçek veya tüzel kişilerden oluşan aktörler kendi rollerine göre yükümlülük altına girer. Amerika Birleşik Devletleri’nde ise federal düzeyde kapsamlı bir yasa yerine sektörel yaklaşım benimsenmiştir.

Önerinin kökeni

Avrupa Parlamentosu’nun 16 Şubat 2017 tarihli ve 2015/2103(INL) sayılı Robotlara İlişkin Medeni Hukuk Kuralları Hakkında Tavsiye Raporu’nun 59(f) paragrafında şu öneri yer almıştır: “Uzun vadede, en sofistike otonom robotlar için özel bir elektronik kişilik statüsü oluşturulması düşünülebilir.”

Bu öneri ilk etapta büyük yankı uyandırmış ve birçok çalışmada elektronik kişilik üzerinden mevcut sorumluluk hükümlerinin kıyasen uygulanma olasılığı incelenmiştir. Ancak sonraki yasal düzenleme olarak yürürlüğe giren AI Act’te bu yaklaşım benimsenmemiş, risk temelli bir politika izlenmiştir.

Modelin kurgusu: ticaret sicilinden e-sicile

Hukuk düzenlerinde kurgusal kişilik olarak kabul gören şirketler, tüzel kişiliklerini ticaret siciline tescil ile kazanır. Bu tescil işlemi, şirketin hukuk düzeninde varlık kazanmasını, hak ve borç sahibi olabilmesini sağlar.

Benzer bir mantıkla yapay zekâ destekli ürünler için tasarlanacak e-tescil sistemi, bu varlıkların hukuki statüsünü belirlemek ve sorumluluk rejimini düzenlemek bakımından işlev görebilir.

E-kişilik, yapay zekâ sistemlerine özgü bir hukuki statü öngörür. Bu statü ne tam anlamıyla gerçek kişilik ne de tüzel kişilik kategorilerine uyar; kendine özgü — sui generis — bir yapıdadır.

Aleniyet ve üçüncü kişinin korunması

E-tescil sisteminde, tıpkı ticaret sicilinde olduğu gibi aleniyetin sağlanması ve üçüncü kişilerin korunması ilkeleri ön plandadır.

Şirketlerin türü, ortakları ve sermayesi gibi bilgilerin ticaret siciline işlenmesine benzer biçimde, e-sicile kayıt da yapay zekâ destekli ürünün özelliklerini, risk seviyesini ve sorumlu tarafları açıkça belirleyecektir. Bu kayıt, üçüncü kişilerin özellikle bu ürünlerle hukuki işlem gerçekleştirirken haklarını korumalarına olanak tanır.

Bugünkü sorunun önemli bir bölümü, bir yapay zekâ sistemiyle muhatap olan üçüncü kişinin o sistemin kapasitesini, risk seviyesini ve arkasındaki sorumluları bilememesinden kaynaklanmaktadır. E-sicil, bu bilgi asimetrisini kapatmayı hedefler.

Kademeli sorumluluk

Şirketler hukukunda olduğu gibi e-kişilik modelinde de sorumluluk rejimi çeşitlilik gösterebilir.

Şahıs şirketlerinde ortakların sınırsız sorumluluğu, sermaye şirketlerinde ise sorumluluğun sermaye payıyla sınırlı olması söz konusudur. Benzer biçimde e-kişilik modelinde, yapay zekâ sisteminin risk seviyesine göre farklı sorumluluk rejimleri öngörülebilir.

AI Act’in benimsediği risk temelli sistem bu yapıya doğrudan entegre edilebilir:

• Yüksek riskli sistemler için üretici ve yazılım geliştiricinin sınırsız sorumluluğu
• Düşük riskli sistemler için sınırlı sorumluluk modeli

Bu kurgu, risk sınıflandırmasını yalnızca bir uyum yükümlülüğü olmaktan çıkarıp sorumluluk rejiminin belirleyicisi hâline getirir.

Sigorta rejimi

Modelin en önemli katkılarından biri, sigorta sisteminin kurulmasına zemin hazırlamasıdır.

Tıpkı şirketlerin zorunlu sorumluluk sigortası yaptırması gibi, e-kişiliğe sahip algoritmik irade kapasiteli ürünler için de risk seviyesine göre kademeli bir sigorta sistemi kurulabilir. Böyle bir sistem potansiyel zararların tazminini güvence altına alır; hukuki güvenliği artırmanın yanı sıra teknolojinin güvenle kullanımını ve gelişimini teşvik eder.

Bu nokta pratik bakımdan belirleyicidir. Tam algoritmik irade kapasiteli ürünlerde illiyet bağının ispatı güçleştiği için, zarar görenin tazminata erişimi fiilen ortadan kalkabilmektedir. Sigorta rejimi, ispat sorununu çözmeden tazmin sorununu çözer.

Temsil ve vekâlet

Şirketler hukukundaki temsil yetkisi ve vekâlet hükümleri de modele uyarlanabilir. Yapay zekâ destekli ürünlerin otonom kararlarının hukuki sonuçları, temsil yetkisinin kapsamı ve sınırları açıkça belirlenip e-sicile kaydedilirse, hukuki işlemlerde öngörülebilirlik artar.

Değerlendirme

E-kişilik ve e-tescil modeli, AI Act’in risk temelli yaklaşımının geliştirilmiş bir versiyonu olarak değerlendirilebilir. Şirketler hukukundan alınan ilhamla kurulan bu sistem, ürünün hukuki statüsünü ve sorumluluk rejimini netleştirerek hukuki güvenliği artırmayı ve teknolojik yeniliği teşvik etmeyi birlikte hedefler.

Modelin bugün için bir de lege ferenda öneri olduğu açıktır. Yürürlükteki hiçbir düzenleme yapay zekâ destekli ürüne kişilik tanımamakta, uygulama insan merkezli sorumluluk zinciri üzerinden yürümektedir. Ancak tam algoritmik irade kapasiteli ürünlerde mevcut hükümlerin yetersizliği tespit edildiğinde, tartışmanın bu yöne evrilmesi kaçınılmaz görünmektedir.

---

Bu yazı, Av. Nur Gülmez’in Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde tamamladığı “Algoritmik İrade Kapasitesi Bağlamında Yapay Zekâ Destekli Ürünlerin Kullanımından Doğan Sorumluluk” başlıklı yüksek lisans tezinin beşinci bölümünden uyarlanmıştır.