Sözleşme imzalanmadan önce hukuki değerlendirme neden önemlidir?

Hukuki destek çoğunlukla bir sorun çıktıktan sonra aranır. Oysa sözleşmeye dayalı uyuşmazlıkların büyük bölümü, metnin imzalandığı anda zaten belirlenmiştir. İmzadan sonra yapılabilecekler, imzadan önce yapılabileceklerin çok küçük bir bölümüdür.

Bunun sebebi basittir: imza, pazarlık gücünü taraf değiştirir. İmzadan önce bir hükmü değiştirmek bir cümlelik iştir. İmzadan sonra aynı hükmü değiştirmek karşı tarafın rızasını, çoğu zaman bir bedeli, bazen de bir davayı gerektirir.

Uygulamada en sık görülen beş boşluk

1. Süre yazılmamıştır. Teslim, ödeme veya ifa için net bir tarih yoksa, “makul süre” tartışması başlar. Makul sürenin ne olduğuna sonunda hâkim karar verir.

2. Gecikmenin sonucu yazılmamıştır. Gecikme hâlinde ne olacağı düzenlenmemişse, zararın varlığını ve miktarını ispat yükü zarar görene düşer. Cezai şart kararlaştırılmışsa bu ispat yükü ortadan kalkar.

3. Ayıplı ifa için ölçüt yoktur. “İşin usulüne uygun yapılması” gibi ifadeler ölçüt değildir. Hangi niteliğin arandığı yazılmamışsa, uyuşmazlık bilirkişi takdirine bırakılmış olur.

4. Fesih şartları düzenlenmemiştir. Hangi hâlde kimin, nasıl ve hangi süre içinde fesih hakkı olduğu belirlenmemişse, taraflar ilişkinin içinde sıkışır.

5. Uyuşmazlığın nerede çözüleceği belirsizdir. Yetkili mahkeme veya tahkim şartı yoksa, davanın nerede açılacağı başlı başına bir ön meseledir. Yabancılık unsuru varsa uygulanacak hukuk da ayrıca belirlenmelidir.

İmza öncesi değerlendirmenin kapsamı

Sözleşme öncesi hukuki değerlendirme, metni baştan sona okuyup “uygundur” demek değildir. Uygulamada şu başlıkları içerir:

• Tarafların ehliyeti ve temsil yetkisinin denetimi — imzayı atan kişi gerçekten yetkili mi?
• Edimlerin karşılıklı dengesi ve ölçütlerinin netliği
• Risk dağılımının taraflar arasında nasıl kurulduğu
• Zorunlu hukuki şekil şartları — kimi sözleşmeler resmî şekilde yapılmazsa geçersizdir
• Emredici hükümlere aykırılık taşıyan maddelerin tespiti
• Sözleşmede yazmayan ancak kanundan doğan hakların korunup korunmadığı

Bu çalışmanın çıktısı genellikle iki belgedir: üzerinde değişiklik önerileri işaretlenmiş metin ve her önerinin gerekçesini açıklayan kısa bir not.

Şekil şartı: geçersizliğin sessiz sebebi

Türk hukukunda bazı sözleşmeler kanunda öngörülen şekilde yapılmazsa geçerli olmaz. Taraflar yıllarca sözleşmenin geçerli olduğunu varsayarak hareket edebilir; geçersizlik ancak uyuşmazlık çıktığında ortaya çıkar.

Taşınmaz satış sözleşmesi resmî şekilde yapılır. Bu şekil iki yoldan sağlanabilir: tapu müdürlüğünde resmî senet düzenlenmesi ya da noterde taşınmaz satış sözleşmesi yapılması. İkinci yol, Noterlik Kanunu’na eklenen 61/A maddesiyle 1 Ocak 2023’ten itibaren mümkündür; noterde kurulan sözleşmenin tescili de aynı işlemle yürütülür.

Mal rejimi sözleşmeleri noterde düzenleme veya onaylama şeklinde, kat karşılığı inşaat sözleşmeleri ise resmî şekilde yapılır. Bu şartlara uyulmadığında, tarafların iradesi ne kadar açık olursa olsun sonuç değişmez.

“Matbu sözleşme” meselesi

Karşı tarafın sunduğu hazır metin, o tarafın menfaatine göre yazılmıştır. Bu kusur değil, doğaldır. Sorun, metnin pazarlığa kapalı olduğu varsayımıdır.

Uygulamada matbu sözleşmelerin önemli bölümünde değişiklik mümkündür; çoğu zaman karşı taraf değişiklik talebiyle hiç karşılaşmadığı için hükmü sabit tutar. Hangi maddenin gerçekten sabit, hangisinin pazarlığa açık olduğunu ayırt etmek değerlendirmenin bir parçasıdır.

Maliyet karşılaştırması

Sözleşme öncesi değerlendirme bir gider kalemi olarak görünür; uyuşmazlık ise görünmeyen bir risktir. Oysa bir dava süreci yalnızca yargılama giderlerinden ibaret değildir: süre, delil toplama yükü, ticari veya kişisel ilişkinin zarar görmesi ve sonucun belirsizliği de maliyetin parçasıdır.

Değerlendirmenin asıl işlevi, bu belirsizliği imzadan önce görünür kılmaktır.

---

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş niteliği taşımaz. Somut bir sözleşmeye ilişkin değerlendirme için ayrıca inceleme gerekir.